گفتگو با دکتر ملک‌منصور اقصي، متخصص زنان و زايمان و همکارانش
دانستني‌هاي تعيين جنسيت جنين

بيشتر پدر و مادرهايي که تصميم به داشتن تنها يک فرزند مي‌گيرند، اغلب دوست دارند جنسيت فرزندشان را خودشان انتخاب کنند. حتي بسياري از والديني هم که از اين قانون تبعيت نمي‌کنند، تمايل دارند جنس دلخواه خود،‌ به طور مثال اولي پسر و دومي دختر را داشته باشند. البته اين موضوع در طول تاريخ آرزوي بشر بوده ولي امروزه مي‌بينيم اين رويا به واقعيت تبديل شده و روش تشخيص ژنتيکي قبل از لانه‌گذاري (PGD) و به تبع آن انتخاب جنسيت فرزند به دلخواه والدين، در کشورمان هم با موفقيت انجام شده است.

در اين باره گفتگويي با تيم موفق اين کار در کشورمان، به سرپرستي دکتر ملک‌منصور اقصي انجام داده‌ايم که توصيه مي‌شود، بخوانيد.

سلامت : جنسيت جنين تقريبا چه زماني و چگونه تعيين مي‌شود؟

دکتر اقصي: به‌طور خلاصه بايد گفت اگر اسپرم حاوي کروموزمy با تخمک ترکيب شود، نوازد پسر و اگر کروموزم x با تخمک ترکيب شود، نوزاد دختر خواهد شد. در واقع برخلاف باورهاي عمومي که معتقدند جنسيت بچه توسط مادر تعيين مي‌شود، بايد گفت جنسيت فرزند را مرد تعيين مي‌کند. البته نظريه‌هاي ديگري هم وجود دارد که معتقد است بعضي تخمک‌ها اسپرم کروموزمx و برخي ديگر کروموزمy را جذب مي‌کنند ولي مي‌توان حداقل 90درصد انتخاب جنسيت را به پدر نسبت داد چون خانم‌ها تقريبا يک وضعيت ثابت دارند و آقايان هستند که متغيرند و البته اين پايه قضيه است. انسان‌ها يا 46 کروموزمxx هستند و يا 46 کروموزمxy.
دکتر غفاري: زندگي هر انساني از لحظه‌اي شروع مي‌شود که ترکيب تخمک از مادر و اسپرم از پدر سلولي به نام تخم را به وجود مي‌آورد حتي اگر هنوز به رحم مادر nv متصل نشده باشد و در حقيقت در همان زمان تشکيل سلول تخم، جنسيت نوزاد کاملا مشخص است. از نظر تئوريک ما معتقديم جنسيت را پدر تعيين مي‌کند و 50‌درصد احتمال به دنيا آمدن فرزند دختر و 50‌درصد احتمال متولد شدن فرزند پسر وجود دارد.
سلامت : آيا فاکتورهاي ديگري هم در جنسيت نوزاد موثر است؟
دکتر غفاري: هنوز قطعي نيست. مسلما شما هم شنيده‌ايد که بعضي افراد مي‌گويند اگر فلان غذا را بخوريد، فرزندتان دختر است و يا اگر فلان موقع نزديکي داشته باشيد، نوزادتان پسر است ولي واقعا اينها ثابت شده نيستند. هرچند ما شواهد خيلي مستقل و قطعي عليه اين نظريه‌ها نداريم ولي شواهدي هم براي تاييد آن وجود ندارد چون اگر واقعا اين‌طور بود، در طول تاريخ افراد جنسيت فرزندشان را به دلخواه انتخاب مي‌کردند. پس نمي‌توان به اين روش‌ها اعتماد کرد.
سلامت : حالا اگر بخواهيم جنسيت را قطعي و به دلخواه تعيين کنيم بايد چه اتفاقي بيفتد؟
دکتر اقصي: اين دقيقا کار گروهي است که براي اولين بار در کشورمان دست به اين عمل زد و موفق بود و مي‌خواهيم درباره آن صحبت کنيم. در واقع بايد ببينيم سلول تخم، کروموزمx را دريافت کرده يا کروموزمy را که اگر x را دريافت کند، نوزاد دختر و اگر y را دريافت کند نوزاد پسر خواهد شد و در شرايط طبيعي پدر تعيين‌کننده است.
سلامت : يعني شما نقش مادر در تعيين جنسيت نوزاد را نفي مي‌کنيد؟
دکتر انصاري: نظريه ديگري وجود دارد که معتقد است شرايط هورمونال مادر هم بايد درنظر گرفته شود. به طور مثال در بعضي جوامع مانند آفريقا، نسبت دخترزايي بيشتر است و اين به دليل تغييرات هورمونال مادر دانسته شده است و يا حتي بيماري‌هايي مانند پرکلامسي که در فرزندان پسر و يا اي‌پي که در نوزادان دختر بيشتر است را هم به اين موضوع نسبت مي‌دهند. بررسي‌ها نشان مي‌دهد در کساني که استروژن خونشان بالاتر از بقيه است، پسرزايي در آنها بيشتر ديده شده و کساني که بالعکس پروژسترون بالاتري دارند، بالطبع دخترزايي‌شان بيشتر است. هرچند تمام اينها در حد تئوري است ولي بايد گفت مادر تا حدي در تعيين جنسيت نقش دارد.
سلامت : روش PGD براي اولين بار در کجا استفاده شد و چگونه به ايران رسيد؟

دکتر اقصي: حدود 29 سال پيش درست زماني که IVF (باروري آزمايشگاهي) انجام شد، متخصصان به طور مستقيم با جنين تماس پيدا کردند و قبل از آن اين امکان در دستشان نبود. حالا اين فکر مطرح شد که مي‌توان از اين سلول‌هاي جنيني که در دست داريم چه استفاده‌هايي کرد و هزاران پرسش مطرح شد. فکر مي‌کنم در دهه 80 به شيوه‌هاي ديگري از PGD استفاده شده است. PGD در حقيقت تشخيص ژنتيکي قبل از لانه گزيني است.
دکتر غفاري: با شايع‌تر شدن اين روش در اوايل دهه 90 بالطبع کاربردهاي آن هم افزايش يافت و بيشتر براي تشخيص وضعيت ژنتيکي جنين پيش از ورود به رحم مادر مورد استفاده قرار گرفت. در حقيقت تمام خصوصيات يک فرد مانند جنسيت، رنگ چشم، رنگ پوست، ميزان ضريب هوشي و بيماري‌هاي بالقوه‌اي که ممکن است به صورت ارثي به جنين منتقل شود، همگي در سلول تخم وجود دارد. بنابراين اگر ما از تشخيص ژنتيکي پيش از لانه‌گزيني يا همان PGD صحبت مي‌کنيم، منظور اين است که بتوانيم آينده ژنتيکي جنين مورد بحث را پيش‌بيني کنيم که حالا يکي از اين موارد جنسيت است.
سلامت : ابزار تشخيص جنسيت جنين شامل چه مواردي است؟
دکتر اقصي: جنسيت به وسيله کروموزم x وy تشخيص داده مي‌شود پس براي بررسي اين موضوع بايد اين کروموزوم‌ها را هدف قرار دهيم ولي اگر هدف ما تعيين جنسيت نبود بايد قسمت ديگري از ژنوم را بررسي کنيم. PGD به عنوان يک تکنيک و به صورت مشخص در پزشکي باليني از اوايل دهه 70 مطرح شد و اصلا براي تعيين جنسيت از آن استفاده نمي‌شد و با گذشت زمان و با پايداري اين تکنيک، کارايي‌هاي مختلف آن شناخته شد و بيشترين چيزي که نظر مردم را به خود جلب کرده، تعيين جنسيت جنين با استفاده از اين روش بود. در سال 1989 اولين PGD به منظور تعيين جنسيت در بيمارستان همراسميت لندن انجام شد و هدف از آن جلوگيري از تولد نوزاد پسري بود که اگر به دنيا مي‌آمد، مانند سه پسر قبلي خانواده دچار نوعي بيماري وابسته به جنس مي‌شد و با استفاده از اين روش، نوزاد خانواده دختر شد تا از ابتلا به اين بيماري در امان بماند.
سلامت : به طور کلي PGD براي تعيين جنسيت جنين چگونه انجام مي‌شود؟

دکتر باجلان: در حالت طبيعي اسپرم وارد تخمک مي‌شود و سلول تخم به وجود مي‌آيد. ما با استفاده از روش PGD که ديگر حالت طبيعي نيست، با دستگاهي به نام ميکرواينجکشن، اسپرم را وارد تخمک مي‌کنيم و روز بعد (حدود 24 ساعت پس از ورود اسپرم به داخل تخمک) لقاح را در جنين مي‌بينيم. به طور مثال امروز اسپرم را وارد تخمک مي‌کنيم و فردا زير ميکروسکوپ تمام تزريق‌هاي انجام شده بررسي مي‌شود تا ببينيم هسته اين اسپرم تزريق شده به تخمک با هسته آن لقاح پيدا کرده است يا نه. بعد از تزريق در روز دوم مي‌توانيم تقسيمات سلولي را ببينيم که اين تقسيمات بايد به تشکيل 2 تا 4 سلول منجر شده باشد و در اين صورت روند طبيعي بوده است.
روز سوم 8 سلول داريم که دقيقا همين موقع بيوپسي از جنين انجام مي‌شود. البته هر جنيني قابليت بيوپسي شدن را ندارد. روش کار به اين گونه است که به وسيله دستگاهي مجهز به ليزر بايد ديواره جنين سوراخ و يکي از اين 6 تا 8 سلول از کل آن جدا شود. جداسازي اين سلول‌ حتما بايد طوري صورت گيرد که به کل جنين و همين‌طور سلول برداشته شده صدمه‌اي وارد نشود. سلول جدا شده روي لام تثبيت مي‌شود تا ژنيتسين بتواند روي آن کار کند و کروموزم‌ها را ببيند. بنابراين در هر مرحله ملزم هستيم سلامت جنين و سلول را حفظ کنيم. جنيني که 6 تا 8 سلول داشت و يک سلول آن جدا شده بود را به محيط کشت انتقال مي‌دهيم. اين جنين‌هاي منتقل‌شده و سلول‌ها شماره‌گذاري مي‌شوند به طوري که ما بتوانيم تطبيق دهيم هر سلول براي کدام جنين است. روز بعد آزمايشگاه ژنتيک به ما گزارش مي‌دهد که سلول‌ ارسالي چه جنسيتي دارد. در عين حال ما مي‌توانيم جنيني را که رشد بهتري دارد و سالم‌تر و از نظر جنسيتي دلخواه والدين است، انتخاب کنيم تا به رحم مادر منتقل شود.
سلامت : آيا جداکردن يک تا دو سلول از جنين، صدمه‌اي به کل آن وارد نمي‌کند؟
دکتر باجلان: اگر اين کار درست انجام شود، آسيبي به جنين نمي‌رسد. به صورت کلي جدا‌کردن يک سلول از جنين به رشد کلي آن آسيبي وارد نخواهد کرد و اين طور نيست که بگوييم به طور مثال دست نوزاد را جدا کرده‌ايم. چون اينها سلول‌هاي اوليه هستند و هنوز هيچ تمايزي در آنها صورت نگرفته است ولي اگر سلول اول بنا به هر دليلي صدمه ديد، مي‌توانيم سلول ديگري برداريم که البته ماکزيمم برداشتن سلول از جنين يک تا دو سلول است.
سلامت : چگونه جنسيت سلولي که به آزمايشگاه ژنتيک مي‌رسد تعيين مي‌شود؟
دکتر غفاري: اين روش سه مرحله دارد؛ دو مرحله کار و يک مرحله زمان. حدود سه ساعت روي سلول تحقيقات و کارهاي ژنتيکي انجام مي‌شود و به مدت 8 ساعت در يک محيط مناسب (تقريبا 37 درجه) از آن نگهداري مي‌شود. سلول شروع به رشد مي‌کند و نمايانگرهاي اختصاصي که به طور معمول به دو رنگ متفاوت هستند، در برابر سلول قرار مي‌گيرند تا کروموزم‌هاي اختصاصي خودشان را پيدا کنند يعني x به x و y به y مي‌چسبد. روز بعد مواد اضافي از سلول جدا مي‌شود و به طور مثال اگر x‌ها با رنگ قرمز وyها با رنگ سبز مشخص شده باشند، اگر دو تا قرمز ديديم جنين دختر و اگر يکي سبز و يکي قرمز بود جنين پسر خواهد بود. پس از اين مرحله جنين آماده است تا در رحم مادر قرار گيرد. در PGD يک سلول داريم و بايد بسيار دقت کرد چون اگر بنا به هر دليل سلول يا جنين صدمه ببيند، فرصت خطا و اشتباه نداريم و کار نيازمند تجربه و تخصص بالا است.
سلامت : از کاربردهاي ديگر PGD برايمان نگفتيد؟

دکتر غفاري: PGD کاربردهاي زيادي دارد. به عنوان مثال براي تعيين سطح سلامت و يا بررسي بيماري‌هاي بالقوه‌اي که ممکن است به جنين انتقال يابد، مي‌توانيم از روش PGD استفاده کنيم. انديکاسيون اصلي اين تکنيک از ابتدا هم به همين منظور ابداع شد ولي به دلايل گوناگون به تعيين جنسيت هم رسيد و طرفداران خاص خود را پيدا کرد.
دکتر اقصي: «مرکزي نمي‌تواند ادعا کند که ما PGD‌ مي‌کنيم و همه بيماري‌ها را تشخيص مي‌دهيم و مردم هم فکر کنند هرچه بيماري ارثي و ژنتيکي است قابل تشخيص است. بهترين مرکز مربوطه در شيکاگو فعاليت مي‌کند که باز هم توانايي‌هاي بسيار محدودي دارد. شايد مردم فکر کنند اين روش، کار بسيار راحتي است ولي اين کار نه ساده است و نه معمولي. پس مردم نبايد فکر کنند اگر به مرکز مربوطه مراجعه کنند، صد درصد فرزندشان با جنسيت دلخواه آنها به دنيا خواهد آمد.»
سلامت : نظريه‌هاي موافق و مخالف PGD در دنيا و کشورمان چگونه است؟

دکتر انصاري: پذيرش PGD براي تعيين جنسيت در کشورهاي متعدد متفاوت است. در کشور آلمان هرگونه PGD ممنوع و در انگلستان و آمريکا اين روش فقط براي تعيين بيماري‌هاي وابسته به جنس مورد قبول است. در بسياري از کشورهاي اروپايي، فرزند دختر و پسر براي والدين تفاوت زيادي ندارد بنابراين استقبال از اين روش چندان چشم‌گير نيست. البته در کشور ما هنوز آمار دقيقي گرفته نشده است.
دکتر ‌اقصي: «استفاده از اين روش در کشورهاي متعدد نمي‌تواند از فرمول خاصي تبعيت کند و نمي‌توانيم بگوييم استفاده از سلول‌هاي بنيادي جنيني که در بعضي کشورها ممنوع است بايد در تمام دنيا ممنوع باشد و چون فرهنگ‌ها و شرايط زندگي‌ها متفاوت است، استفاده از اين روش بايد در هر جامعه‌اي سنجيده شود و اگر مساله تنظيم خانواده مطرح شود و فردي تنها براي داشتن جنس مخالف فرزندان خود بچه‌دار شود بايد بگوييم استفاده از PGD راه‌حل مشکل است و اگر خواست جامعه‌اي باشد بايد انجام شود.
سلامت : درصد موفقيت PGD چقدر است؟

دکتر غفاري: افرادي که مايل به استفاده از اين روش هستند بايد به طور کامل با توانايي‌ها و محدوديت‌هاي PGD آگاه و توجيه شوند. واقعيت اين است که دقت اين تکنيک در بخش مربوط به ژنتيک خطا‌پذير نيست و صددرصد است ولي ميزان موفقيت نهايي کار جاي بحث دارد. يعني اين طور نيست که هر کسي آمد و سلول داد پس حتما نتيجه مي‌گيرد و جنسيت دلخواهش به دنيا مي‌آيد. در واقع درصد موفقيت نهايي اين کار برابر درصدي است که در IVF به دست مي‌آيد.
دکتر اقصي: «گاهي دکتر غفاري جنسيت جنين‌ها را تعيين مي‌کند و وقتي همين جنين در رحم مادر گذاشته مي‌شود، به بارداري او منجر نمي‌شود. پس حاملگي صد در صد نيست. حتي ممکن است فردي دختر بخواهد ولي همه جنين‌هاي بررسي شده پسر باشند و فعلا نمي‌توانيم جنين دختر يا پسر بسازيم مگر اينکه با پيشرفت‌هاي علمي بتوان اسپرم‌هاي X و Y را از هم جدا کرد و هر يک را به تخمک جداگانه‌اي تزريق کرد تا جنس دلخواهمان ساخته شود. هر چند که اين کار در حالي بررسي است ولي تا به موفقيت صد در صد نرسد، نمي‌توان درباره آن اظهارنظر کرد. هر چه تعداد جنين‌هايي که مادر تحت روش‌هاي درماني توليد کرده بيشتر باشد، ما سلول‌هاي بيشتري را طي بپوپسي خواهيم داشت و در نهايت احتمال اينکه دختر يا پسري که او مي‌خواهد در نمونه‌ها وجود داشته باشد، بيشتر مي‌شود اما اگر مادري فقط يک جنين داشت، احتمال چه دختر و چه پسر بودن فرزندش 50 درصد است.
سلامت : براي توليد جنين بيشتر و رسيدن به نتيجه مطلوب‌تر به چه فاکتورهاي نياز است؟
دکتر غفاري: به دو فاکتور بستگي دارد: يکي به قابليت درمان‌پذيري مادر که با چه دوزي دارو دريافت کند و ديگري سرشت وي. به طور مثال مادري که 8 تا 9 سلول دارد احتمال اينکه جنسيت دلخواه او در ميان جنين‌ها وجود داشته باشد، بيشتر است.
سلامت : آيا PGD عوارضي هم دارد؟
دکتر اقصي: اولين PGD براي تعيين جنسيت در ايران که به تولد يک نوزاد پسر منجر شد، در تاريخ 17/8/83 بود که اين کودک در حال حاضر زندگي طبيعي دارد. در دنيا هم گزارشي مبني بر وجود مشکل در کودکاني که به واسطه PGD تعيين جنسيت شده‌اند، ارايه نشده است و بايد منتظر گذشت زمان باشيم ولي بعيد مي‌دانم با مشکل خاصي روبه‌رو شويم.
سلامت : در نهايت، چه کساني از اين روش سود مي‌برند؟

دکتر غفاري: ببينيد، نبايد درباره اين روش تبليغات غيرواقعي شود. افرادي که به ما مراجعه مي‌کنند، با مشاوره‌هاي متعدد کاملا توجيه مي‌شوند و انتظار ندارند به طور صد درصد خواسته‌شان عملي شود. موفقيت در اين کار ربطي به هزينه کردن ندارد ولي مي‌توان با مشاوره‌هاي دقيق، توانايي‌ها و محدوديت‌هاي PGD را به مراجعه‌کنندگان توضيح داد تا آنها تصميم خود را براي استفاده از اين روش بگيرند. در نهايت بايد بگويم تکنيک مورد استفاده در کشور ما هيچ تفاوتي با بهترين مراکز خارج از کشور ندارد و بسيار کم‌هزينه‌تر است ولي واقعا اين طور نيست که با استفاده از PGD هر کسي مي‌تواند جنس دلخواه خود را داشته باشد و متقاضيان بايد کاملا توجيه شوند.

مشاهده مطلب ارسال شده بعد