اينکه چگونه بايد در اين ساعات خواب خوبي داشته باشيم تا با کسب انرژي لازم بتوانيم به امور روزمره‌مان بپردازيم و ذهني پويا و فعال داشته باشيم، از نکاتي است که بارها و بارها به آن پرداخته شده است اما گاهي مشکلاتي پيش مي‌آيد که با علل اوليه يا ثانويه باعث بي‌خوابي و پرخوابي مي‌شود. به طوري که نه‌تنها از 8 ساعت خواب معمول برخوردار نمي‌شويم بلکه اگر بيشتر هم بخوابيم نتيجه مطلوب و آرامش ذهني لازم را پيدا نمي‌کنيم. در گفت‌وگويي با دکتر غلامرضا حاجتي، روان‌پزشک به بررسي اين عوامل پرداخته‌ايم.

سلامت: آقاي دکتر! با توجه به اينکه در ماه مبارک رمضان هستيم، سؤالي که احتمالا به ذهن خيلي از روزه‏داران مي‏آيد اين است که آيا بيدارشدن هنگام سحر، روزه‏دار را دچار اختلال خواب مي‏کند؟

بيدارشدن هنگام سحر در نيمه دوم خواب اتفاق مي‏افتد که اصطلاحا به آن خواب REM گفته مي‏شود. خواب REM در بزرگسالان حدود ?? تا ?? درصد از کل خواب يعني حدود ?? تا ??? دقيقه از خواب شب را تشکيل مي‌دهد. در حالي که خواب عميق در 4 تا 5 ساعت اول خواب و در ابتداي شب رخ مي‏دهد بنابراين تا هنگام سحر بيشتر مراحل خواب عميق گذشته است پس انتظار نمي‏رود که بيدارشدن در اين ساعت مشکل خاصي ايجاد کند. از طرفي چون بيدارشدن در اين ساعت‏ها با عشق و علاقه به انجام امور معنوي همراه است، عملا در بيشتر موارد نه تنها باعث اختلال خواب نمي‏شود بلکه حتي مي‏تواند تاثير خوبي در روحيه فرد داشته باشد. از نظر علمي، دليلي براي نگراني وجود ندارد. تنها توصيه‏اي که به روزه‏داران دارم اين است که شب کمي زودتر به بستر بروند و براي آنکه خواب خوبي داشته باشند، افطار را سبک بخورند.

سلامت: افرادي که دچار اختلال خواب هستند و خواب خوبي در طول شب ندارند هم دچار مشكل مي‌شوند؟

برخي از اختلالات خواب به افسردگي و اضطراب مربوط مي?شود بنابراين افرادي که در اين ماه روزه مي‏گيرند، به دليل حس خوب معنوي که در اين ماه پيدا مي‏کنند، روحياتشان بهتر و از اضطراب و افسردگي دور مي‏شوند بنابراين در اين ايام خواب بهتري را تجربه خواهند كرد.

سلامت: اين درست است که هر کس زمان خواب مخصوص به خود يا به عبارتي الگوي خواب خودش را دارد؟

بله! الگوي خواب در بيشتر افراد يک الگوي وراثتي است اما زماني اين الگوي خواب مهم مي‌شود که به عملکرد و فعاليت روزانه شخص لطمه بزند. اگر فردي ساعت 6 صبح از خواب بيدار مي‌شود، به امور روزمره‌اش مي‌رسد و آدم موفقي است، اين الگوي خواب برايش مطلوب است اما اگر الگوي خواب کسي در کار و فعاليت‌هاي روزانه‌اش اختلال ايجاد کند، روي تغييرات آن کار مي‌کنيم. خيلي اوقات نبايد به تغييرات جزيي در الگوي خواب توجه کرد و نگران آن بود زيرا اين نگراني موقع خواب، حالت برانگيختگي ذهن ايجاد مي‌کند و خود به خود باعث تشديد بي‌خوابي مي‌شود. پس حساسيت نسبت به اينکه من چه وقتي خوابيده‌ام و چه وقت بيدار شده‌ام، مي‌تواند مشکل ايجاد کند.

سلامت: چند نوع اختلال خواب داريم؟

به‌طورکلي دو دسته اختلال خواب داريم؛ «اختلالات اوليه» خواب که ناشي از بيماري‌هاي روان‌پزشکي، بيماري‌هاي جسمي يا سوءمصرف مواد نيستند. اين اختلال‌ها خود به خود وجود دارند و به دليل بيماري نيستند . دوم، «‌اختلالات ثانويه» خواب هستند. بيمار‌ي‌هاي خواب، ناشي از يک بيماري ديگرند. درواقع آن بيماري يا عارضه بي‌خوابي ايجاد مي‌کند يا طول کشيدن آن اختلال خواب براي بيمار به وجود مي‌آورد. اين اختلال‌هاي ثانويه مي‌توانند شامل انواع و اقسام بيماري‌هاي طبي، بيماري‌هاي روان‌پزشکي و سوءمصرف مواد باشند.

سلامت: کدام دسته از اختلالات روان‌پزشکي باعث کم‌خوابي يا پرخوابي مي‌شوند؟

همان‌طور که مي‌دانيد، يک‌سوم زندگي ما در خواب سپري مي‌شود و رشته روان‌پزشکي به خصوص با اختلالات خواب سروکار دارد زيرا تقريبا تمام بيماري‌هاي روان‌پزشکي به نحوي با مشکل خواب ارتباط دارند يا به صورت اوليه يا ثانويه يا به صورت علامتي از يک بيماري. پس تقريبا تمام بيماري‌هاي روان‌پزشکي اختلال خواب ايجاد مي‌کنند اما تعدادي از آنها مهم‌تر و شايع‌تر هستند مانند افسردگي که حدود 15 درصد از افراد جوامع به طور متوسط دچار آن هستند. در الگوي کلي خواب افراد افسرده، شروع خواب خوب است اما صبح خيلي زود از خواب برمي‌خيزند و بعد از آن ديگر خوابشان نمي‌برد. درواقع صبح زود براي اين افراد بدترين ساعت روز است زيرا خلق خوبي ندارند ولي کمي که مي‌گذرد، خلقشان بهتر مي‌شود. مشکل شايع ديگر روان‌پزشکي اضطراب است. الگوي خواب در اين افراد در شروع خواب برعکس افسردگي است.

سلامت: آيا اختلال روانپزشکي ديگري هم اختلال خواب مي‌دهد؟

بله، افراد مضطرب اغلب براي خوابيدن مشکل دارند. البته زمان به بستر رفتن تا زمان خواب در افراد سالم هم متغير است. برخي افراد همان چند دقيقه اول خوابشان مي‌برد و بعضي‌ها يکي، دو ساعت طول مي‌کشد تا بخوابند ولي نبايد آن را به حساب اضطراب گذاشت. در حالت اضطرابي، فرد براي شروع خواب مشکل دارد اما بعد مي‌خوابد و خوابش مشکلي نخواهد داشت. بيماري ديگر، اختلالات دوقطبي نوع يک و نوع دو است. افراد مبتلا به اين اختلال گاهي شادند و گاهي افسرده. خانواده اين افراد بايد بدانند وقتي بيمار مبتلا خوب مي‌خوابيده و حالا آرام‌آرام خوابش کم شده است، ممكن است علامت شروع تجربه يک دوره شيدايي باشد که پزشکان اصطلاحا به آن «مانيا» مي‌گويند. در اين صورت بايد به ‌سرعت به پزشک معالج مراجعه کند تا از حمله مانيا پيشگيري شود. کم‌خوابي يکي از علائم مهم شروع مانياست. اين افراد با دو تا سه ساعت خواب، کاملا سرحال مي‌شوند و انرژي زيادي دارند و حتي مي‌توانند 22 ساعت يكسره فعاليت داشته باشند.

سلامت: چرا برخي از افراد در اتفاقاتي که براي?شان پيش مي‌آيد نمي‌توانند راحت بخوابند؟

گاهي افرادي که در معرض حوادث دسته‌جمعي يا هر نوع حادثه سختي قرار داشته‌اند، دچار بي‌خوابي و کابوس مي‌شوند. دوره کابوس‌هاي شديد در ارتباط با موضوعي که از آن آسيب ديده‌اند، از خواب پريدن‌ها و يادآوري صحنه‌ها در اين افراد شايع است. اختلال شايع ديگر اختلالات «وسواسي» و «وسواسي اجباري» است که جزو اختلالات اضطرابي قرار مي‌گيرد و بي‌خوابي در آنها شايع است. اين افراد گاه به هنگام شروع خوابشان دچار وسواس‌ و نشخوارهاي ذهني مي‌شوند و همين امر مانع به خواب رفتنشان خواهد شد. اين الگو در بيشتر موارد وجود دارد اما گاهي خواب يک فرد وسواسي بيش از حد مي‌شود. خيلي اوقات الگوي خواب در اين بيماري‌ها پرخوابي، کم‌خوابي يا ترکيبي از هر دو است.

سلامت: اختلالات ديگري هم هست که اشاره نکرده باشيد؟

افرادي‌ که دچار «اختلالات خوردن» و اصطلاحا «پرخوري‌هاي غيرطبيعي» يا «بي‌اشتهايي‌هاي عصبي» هستند و بسياري از کودکان «بيش‌فعال»، شب‌ها تا ديروقت بيدار مي‌مانند و دچار بي‌خوابي‌هاي غيرعادي مي‌شوند. گاهي بچه‌هاي بيش‌فعال به دليل مصرف نامنظم دارو دچار بي‌خوابي مي‌شوند و اگر داروهايشان را دير مصرف کنند، دچار بي‌خوابي خواهند شد. به همين دليل به والدين اين بچه‌ها توصيه مي‌کنيم داروها را در وعده‌هاي صبح و ظهر و قبل از ساعت 4-3 بعدازظهر به کودکانشان بدهند زيرا اين داروها محرک مغز هستند و باعث بي‌خوابي مي‌شوند.

سلامت: گاهي بعضي افراد در حالي که نشسته‌اند و کاري انجام مي‌دهند، خوابشان مي‌برد. آيا اين حالت به دليل وجود يک مشکل است يا خستگي مفرط؟

اين مشکل به سن و سال افراد و اينکه چند وقت است اين حالت شروع شده است، بستگي دارد اما معمولا در اثر حمله‌هاي خواب ايجاد مي‌شود که ما اصطلاحا به آن «نارکولپسي» مي‌گوييم. افراد مبتلا دچار خواب‌آلودگي مفرط روزانه هستند و دوره‌هاي خوابشان غيرقابل مقاومت است. آنها در حالت نشسته، هنگام حرف زدن با تلفن يا هر نوع فعاليت ديگري به?طور ناگهاني خوابشان مي‌برد. نارکولپسي ممکن است پرخوابي و خواب‌آلودگي روزانه ايجاد کند. افراد مبتلا ممکن است اصطلاحا دچار «قوام باختگي عضلاني» شوند يعني ناگهان قوام عضلات خود را از دست بدهند و زمين بخورند بنابراين کساني که به اين اختلال دچار هستند نبايد مشاغلي مانند رانندگي، تراشکاري، كار در ارتفاع و... را انتخاب کنند زيرا بسيار خطرناک است. اتفاقا شيوع اين بيماري کم نيست و به طور متوسط شيوعي در حدود يک به هزار دارد. مبتلايان بايد هر چه سريع‌تر به پزشک مراجعه کنند تا با درمان‌هاي دارويي بهتر شوند.

سلامت: نظرتان در مورد استفاده از داروهاي خواب‌آور چيست؟

معمولا بعد از مدتي اثر و کارايي داروهاي خواب‌آوري مانند «لورازپام»، «کلونازپام»، «آلپرازولام» و... به دليل تحملي که نسبت به آنها ايجاد مي‌شود، از بين مي‌رود بنابراين بايد با تجويز پزشک و به صورت موقت مصرف شوند. اگر بعد از يک دوره مصرف، لازم باشد، مصرف آنها ادامه پيدا کند، پزشک داروهايي تجويز مي‌کند که هم خواب‌آور باشند و هم بيماري اصلي را درمان کنند. پس مصرف خودسرانه اين داروها به هيچ‌وجه توصيه نمي‌شود.

سلامت: مصرف چه داروهايي باعث ايجاد اختلالات خواب مي‌شود؟

بسياري از داروها مانند داروهايي که براي درمان آسم تجويز مي‌شوند، مي‌توانند با تحريک سيستم سمپاتيک و گيرنده‌هاي سمپاتيک بدن، بي‌خوابي يا حالت بيش‌برانگيختگي ذهن ايجاد کنند. بسياري اوقات افراد بعد از مدت طولاني مصرف خواب‌آورها، ناگهان مصرف آن را قطع مي‌کنند که اين کار باعث مي‌شود اضطراب و بي‌خوابي عود کند بنابراين قطع ناگهاني دارو، بايد با نظر پزشک و با استفاده از جايگزين‌ها و به مرور انجام شود. مصرف انواع محرک‌ها و قطع يکباره آنها به شدت فرد را دچار بي‌خوابي مي‌کند مانند مصرف قهوه، چاي، داروهاي محرک مغز و... گاهي هم خود داروهاي ضدافسردگي مي‌توانند خواب را مختل کنند. در اين موارد زمان مصرف دارو را تغيير مي‌دهيم.